TÜRK EDEBİYATINDA BİLİNEN İLK TÜRK YAZAR

Aşk Yazarı Mustafa Çifci®

Türk edebiyatının ilk yazılı eserleri, Göktürk (Köktürk) Yazıtları olarak bilinen Orhun Kitabeleridir. Orhun Âbideleri adıyla da anılan bu yazıtlar;

• Bilge Tonyukuk (724-726)

• Kül Tigin (732)

• Bilge Kağan (735)

adına dikilmiştir.

Bu eserler yalnızca Türk tarihinin değil, aynı zamanda Türk edebiyatının da ilk yazılı metinleri kabul edilir. Aynı zamanda ilk nutuk (söylev) örnekleridir. "Türk" adı tarihte ilk kez bu kitabelerde geçmektedir.

İslamiyet öncesi döneme ait Türk diliyle yazıldığı bilinen en eski metinler de yine 8. yüzyılda Orhun Irmağı Vadisi'nde dikilen Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarıdır.

Türklerin bilinen ilk destanı ise Alp Er Tunga Destanıdır.

Türk Tarihinin İlk Yazarı: Yolluğ Tigin

Türk tarihinin bilinen ilk yazarı olarak kabul edilen isim Yolluğ Tigin'dir.

Bilge Kağan'ın oğlu olan Yolluğ Tigin, Türk adının ve Türk dilinin yüzyıllar boyunca yaşaması amacıyla Orhun Yazıtları'nı kaleme almıştır. Yazıtlarda bu eserlerin sonsuza kadar yaşaması dileğiyle "Bengü Taşlar" ifadesi kullanılmıştır.

Bilge Kağan Yazıtı'nda şu ifadeler yer almaktadır:

"Ben Yolluğ Tigin olarak, Bilge Kağan için yazılan bu yazıyı kendim yazdım. Bu anıtı, süslemelerini ve bütün işçiliğini bir ay dört günde tamamladım."

Kül Tigin Yazıtı'nda ise şöyle denilmektedir:

"Bu yazıları Köl Tigin'in yeğeni Yolluğ Tigin olarak ben yazdım. Yirmi gün oturup bu taşa yazdım."

Bu ifadeler, Türk edebiyatındaki ilk imzalı metinler olarak kabul edilmektedir.

Yolluğ Tigin'in Eserleri

• Kül Tigin Yazıtı (732)

• Bilge Kağan Yazıtı (735)

Bu yazıtları bizzat kendisi kaleme almış ve taşlara işletmiştir.

Yazıtlarda;

• Kağanların başarıları,

• Türk milletinin birlik ve beraberliği,

• Devlet yönetimi,

• Gelecek nesillere öğütler

etkileyici bir hitabet diliyle anlatılmıştır.

Bu yönüyle Orhun Yazıtları, Türkçenin ilk edebî şaheserleri kabul edilmektedir.

Başlıca Üç Büyük Yazıt

1. Tonyukuk Yazıtı (716)

Bilge Tonyukuk tarafından kendi adına diktirilmiştir.

Devletin kuruluşu, Çin ile mücadeleler ve kazanılan savaşlar anlatılır.

2. Kül Tigin Yazıtı (732)

Bilge Kağan tarafından kardeşi Kül Tigin adına diktirilmiştir.

Kül Tigin'in kahramanlıkları ve Göktürk Devleti'nin gücü anlatılır.

3. Bilge Kağan Yazıtı (735)

Bilge Kağan'ın ölümünden sonra oğlu tarafından diktirilmiştir.

Devlet yönetimi, halka verilen öğütler ve Türk milletinin geleceğine dair önemli mesajlar içerir.

Metinler Yolluğ Tigin tarafından kaleme alınmıştır.

Yazıtların Bulunuşu

Orhun Yazıtları 1889 yılında Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde bulunmuştur.

1893 yılında Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen, Rus Türkolog Vasili Radlof'un çalışmalarıyla yazıtları çözmüş ve aynı yıl Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi'nde bilim dünyasına tanıtmıştır.

Yolluğ Tigin'in Hayatı

Yolluğ Tigin'in doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir.

Bilge Kağan'ın oğludur.

734 yılında Bilge Kağan'ın ölümünün ardından Ay Kağan adıyla tahta çıkmıştır.

742 yılına kadar hüküm sürmüş;

• Çin'e üç kez elçi göndermiş,

• Merkezi devlet yapısını güçlendirmiş,

• Boyların devlete bağlılığını artırmaya çalışmıştır.

Ölümünden sonra yerine kardeşi Tengri Kağan geçmiştir.

Bilge Tonyukuk Kimdir?

Bilge Tonyukuk;

• Türk tarihinin ilk devlet adamlarından,

• İlk tarihçilerinden,

• İlk yazarlarından,

• İlk büyük stratejistlerinden biri kabul edilmektedir.

II. Göktürk Devleti'nin kuruluşunda çok önemli rol oynamış, yaklaşık elli yıl boyunca başvezirlik ve başkomutanlık görevlerinde bulunmuştur.

İlteriş Kutluğ Kağan, Kapgan Kağan, İnel Kağan ve Bilge Kağan dönemlerinde devlet yönetiminde söz sahibi olmuştur.

Batılı Türkologlar onu:

"Türklerin Bismarck'ı"

olarak nitelendirmiştir.

Tonyukuk Yazıtı

Bilge Tonyukuk, kendi adına dikilen yazıtı M.S. 720-725 yılları arasında hatırat tarzında yazmıştır.

Yazıtta şu anlamlı sözlere yer verir:

"Tanrı korusun, bu Türk milletinin içinde silahlı düşman dolaştırmadım. İlteriş Kağan kazanmasaydı, onun ardından ben kazanmasaydım il de millet de yok olacaktı. Ben artık yaşlandım. Türk Bilge Kağan ilinde yazdırdım. Ben Bilge Tonyukuk."

Tonyukuk Yazıtı, Türk edebiyatındaki ilk anı (hatırat) örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Türk Tarihinin İlk Yazarı Kimdir?

Bu konuda tarihçiler iki önemli isim üzerinde durmaktadır.

Yolluğ Tigin

• İlk edebî metinleri kaleme alan yazardır.

• Orhun Yazıtları'nın yazarıdır.

• İlk imzalı Türk edebî eserlerini oluşturmuştur.

Bilge Tonyukuk

• İlk tarihî hatıratı yazan devlet adamıdır.

• Tonyukuk Yazıtı'nın yazarıdır.

• Devlet kurucusu, başvezir ve komutandır.

Özetle;

Türk edebiyatının bilinen ilk yazarı Yolluğ Tigin'dir.

Bilge Tonyukuk ise ilk tarihî eserlerden birini yazan büyük devlet adamıdır.

Türk Adı ve Türk Kavramı

Tarih boyunca "Türk" adı farklı kaynaklarda çeşitli anlamlarla açıklanmıştır.

• Kaşgarlı Mahmut'a göre: Olgunluk Çağı

• Uygur metinlerinde: Güç, Kuvvet

• Çin kaynaklarında: Miğfer

• İran kaynaklarında: Güzel İnsan

• Ziya Gökalp'e göre: Töre Sahibi

• Alman Türkolog Müller'e göre: Kanun ve Nizam Sahibi

Ayrıca;

• "Türk" kelimesi yazılı olarak ilk kez Çin kaynaklarında görülmektedir.

• "Türk" adını siyasî devlet adı olarak ilk kullanan devlet Göktürk Devleti'dir.

• İtalyan seyyah Marco Polo, Orta Asya için "Büyük Türkiye", Anadolu için ise "Küçük Türkiye" ifadelerini kullanmıştır.

Sonuç

Türk edebiyatının temelleri Orhun Yazıtları ile atılmıştır. Bu eserler yalnızca tarihî belgeler değil; aynı zamanda Türk milletinin düşünce dünyasını, devlet anlayışını ve edebî gücünü yansıtan eşsiz metinlerdir.

Yolluğ Tigin, kalemiyle Türk edebiyatının ilk yazarı olarak tarihe geçerken; Bilge Tonyukuk ise devlet adamlığı, tarihçiliği ve yazarlığıyla Türk tarihinin en büyük şahsiyetlerinden biri olmuştur.

Kaynaklar

• https://tr.wikipedia.org/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1

• https://tr.wikipedia.org/wiki/Yoll%C4%B1g_Tigin