TARİHTE BİLİNEN İLK TÜRK ŞAİRİ
Aşk Yazarı Mustafa Çifci®
Geçmişe, atalarımıza doğru kısa bir yolculuk yapalım ve Türk soydaşlarımızı hatırlayıp onlara bir selam gönderelim istedim.
Peki, Türklerin bilinen ilk şairi kimdir?
Ne yazmıştır?
Gelin birlikte göz atalım.
Uygur Devleti ve Türk Kültüründeki Yeri
Yıl 700'lü dönemler...
Türk tarihinin önemli medeniyetlerinden biri olan Uygur Devleti, 745-840 yılları arasında Orta Asya'da hüküm sürmüştür. 840 yılında Kırgızların saldırıları sonucu yıkılmıştır.
Uygur Devleti'nin Özellikleri
Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır. Başkenti Ordu-Balık'tır (Karabalgasun).
Göçebe yaşamı bırakıp yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur.
Tarım ve ticarete yönelen ilk Türk devletlerinden biridir.
Maniheizm ve Budizm dinlerini kabul eden ilk Türk devletidir.
Türk tarihinde ilk kez şehirler ve kasabalar kurmuşlardır.
Kütüphane kuran ilk Türk devletidir.
Töreyi yazılı hale getiren ilk Türk devletidir.
Bankacılık ve faiz sisteminin temellerini oluşturmuşlardır.
Tapınaklar, saraylar ve su kanalları gibi kalıcı mimari eserler inşa etmişlerdir.
Bögü Kağan döneminde (762) Maniheizm resmî din olarak kabul edilmiştir.
Matbaa ve kâğıdı kullanan ilk Türk devletidir.
Hareketli harf sistemine sahip Türk matbaasını geliştirmişlerdir.
18 harfli Uygur alfabesini kullanmışlardır.
Fresk (duvar resmi) ve minyatür sanatında ileri bir seviyeye ulaşmışlardır.
Türk tarihinin kültürel, ekonomik ve mimari açıdan en önemli devletlerinden biri olmuşlardır.
Uygur Türkleri daha sonra Doğu Türkistan bölgesine göç ederek Hoço Uygur Devleti, Karahoca Uygur Krallığı ve Kansu Uygur Krallığı gibi devletler kurmuşlardır. Uygurlara ait "Göç Destanı", bu yerleşim sürecini anlatmaktadır.
Bilinen İlk Türk Şairi: Aprınçor Tigin
Aprınçor Tigin, Uygur döneminde yaşamış ve Mani dininin etkisinde şiirler yazmış, adı bilinen ilk Türk şairidir.
Turfan kazılarında bulunan şiirleri ilk kez 1919 yılında yayımlanmıştır.
Bulunan iki şiirinden ilki ilahi tarzında yazılmış bir övgü şiiridir. İkinci şiiri ise aşk temalı, din dışı bir şiirdir.
"Sevgili" adı verilen bu eser, Uygur edebiyatının ve dolayısıyla Türk şiirinin bilinen ilk lirik şiiri kabul edilmektedir.
SEVGİLİ
Kasıncığımın öyü kadgurar men
(Kadıncığımı düşünüp dertlenirim)
Kadgurdukça
(Dertlendikçe)
Kaşı körtlem
(Kaşı güzelim)
Kavışıg sayır men
(Kavuşmak isterim)
Barayın tiser
(Gideyim desem)
Barç amrakım
(Güzel sevgilim)
Baru yime umaz men
(Gidemem yine ben)
Bağırsakım
(Sadık yarim)
Kireyin tiser
(Gireyim desem)
Kicıgkiyem
(Küçüğüm)
Kirü yime umaz men
(Giremem yine ben)
Kin yıpar yıdlıgım
(Amber-misk kokulum)
Yaruk tengriler
(Parlak tanrılar)
Yarluk azunın
(Buyruğu ile)
Yavaşım birle
(Yavaş huylum ile)
Yakışıpan adrılmalım
(Kavuşup ayrılmayalım)
Küçlüg piriştiler
(Güçlü periler/melekler)
Küç birzünin
(Güç vermesiyle)
Közi karam birle
(Gözü karam ile)
Külüşüben külüşigin oluralum
(Gülüşüp oturalım)
— Aprınçor Tigin
Kırgızlar Hakkında Kısa Bir Not
Kırgızlar, çoğunluğu bugün Kırgızistan'da yaşayan bir Türk halkıdır. Türklerin bilinen en eski yazılı belgeleri olan Orhun ve Yenisey Yazıtları'nda Kırgızlardan, tarihi çok eskiye dayanan Türk kavimleri arasında söz edilmektedir.
Ek Bilgi
Kutadgu Bilig
Kutadgu Bilig, Türk edebiyatının ilk siyasetnamesi olarak kabul edilir.
Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır.
Mesnevi tarzında ve aruz vezniyle kaleme alınmıştır.
Türk devlet yönetimi ve ahlak anlayışı üzerine önemli bilgiler içerir.
Eski Türkçenin en önemli eserlerinden biridir.
Dîvânu Lugâti't-Türk
Dîvânu Lugâti't-Türk, Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmıştır.
İlk Türkçe sözlüktür.
Araplara Türkçe öğretmek amacıyla hazırlanmıştır.
Türkçenin zenginliğini ortaya koyan önemli bir dil ve kültür hazinesidir.
Aynı zamanda bir dil bilgisi ve ansiklopedi kitabı niteliğindedir.
Kaynaklar
Yorum Yazın