Hece vezni mısralardaki hece sayılarının birbirine eşit olması esasına dayanmaktadır. Üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili, sekizli, dokuzlu, onlu hece vezninden yirmili hece veznine kadar çok değişik ölçülerin kullanıldığını görmekteyiz.. Hece vezni ile yazılmış şiirlerde bir de durak vardır. Durak şiir okunurken nefes alınan yer olarak belirtilmektedir.
Hece vezninin en çok kullanılanları yedili, sekizli, on birli ve on dörtlü olanlarıdır.
Bu ölçüler daha ziyade halk türkülerinde kendisini göstermiştir. Bunlardan:
yedili hece vezni 4 + 3 ;
sekizli hece vezni 4 + 4 ;
onlu hece vezni 5 + 5 ;
on birli hece vezni 6 + 5, 4 + 4 + 3 veya 3 + 3 + 3 + 2 ;
on ikili hece vezni 6 + 6 veya 7 + 5 ;
on üçlü hece vezni 4 + 4 + 5 şeklinde kullanıldığı belirtilmektedir..
Ahenk ve uyumu sağlamış şiirlerde dize sonlarında bulunan harfler arasında ses benzerliğinin sağlanması gerekir. Ses benzerliğindeki bu uyuma Uyak, ayak, ya da kafiye diyoruz. Bu ayaktan sonra farklı görevler üstlenmiş ekler veya anlamları ayrı sözcükler yer alır ki, bunlara da Redif diyoruz. Bazen de ayaktan sonra sözcükler tekrarlanır. Bunlara da nakarat veya kavuştak denilse de bunlarda rediftir.
Uyak türleri şöyle ayrılmaktadır.
1-Uyaktaki ses sayısına göre
a)Yarım uyak : dize sonunda bulunan kelimenin, kökündeki son harf (tek ünsüz yada tek ünlü) benzerliğine dayanan uyak türüdür.
Tek ünsüze örnek: kafiye düzeni
Ey bülbülü şeyda boşuna çırpınma a
Gülü seveceksen olma hiç tutarsız b
Hazan rüzgarları vurur bir gün seni c
Gül boynunu büker aşkından habersiz (Dermanî) b
Burada “tutar” ve “haber” sözcüklerindeki –r yarım uyaktır. Sız ve siz ekleri de rediftir.
b)Tam uyak : Dize sonundaki bir ünlü ile bir ünsüzün ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.
Kafiye düzeni
Aldanma bahara süresi üç ay a
Dalında çiçekler solar da geçer b
Yüreğine aşkı sevdayı koy sen c
Gönlündeki yere yarini seçer (Dermanî) b
Burada "geçer" ve "seçer" sözcüklerindeki -eç tam uyak oluşturur. –er ise rediftir.
c)Zengin uyak : Dize sonlarındaki üç ve daha fazla ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.
Kafiye düzeni
Ağla gözüm ağla bu kara bahtıma a
Bu aşkın sonunda ayrılıkmış kader b
Gül açmış gülistan gibiydi yüreğim c
Sevginin yerini sarmış şimdi keder. (Dermanî) b
Burada "kader" ve "keder" sözcüklerindeki -der tam uyak oluşturur.
2-Uyakların dizelerdeki düzenlerine göre
a)Düz Uyak : Bir dörtlüğün bütün dizelerinin birbiriyle uyaklı,ya da ilk üç mısra birbiriyle uyaklı dördüncü dize serbest şekilde olmasıdır.
İlk üç mısrası uyaklıya örnek : Kafiye düzeni
Çiçeğin dallarında görürsen konmuş arı a
Tepesinde gülen yüz gibi güneşin harı a
Yeşillikler içinde getirmiştir baharı a
Hazan mevsimi şimdi bize uzak Sevdiğim. b
(Dermanî)
Burada "arı", “harı” ve "baharı" sözcükleri uyak oluşturur. Dördüncü mısra serbesttir.
b)Sarma uyak : Bir dörtlüğün birinci ve dördüncü dizelerinin kendi arasında, ikinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür.
kafiye düzeni
Köre kör demeyeceksin, aptala aptal a
Her ikisinde de bu vardır, yoksa tahkir olur b
Çıkarsan kabından lisanı halde kir olur b
Sen taşma kabından edep dairesinde kal. a
(Dermanî)
Birinci mısradaki "aptal" ve dördüncü mısradaki "kal" sözcüklerindeki -al uyak oluşturur. İkinci mısradaki “tahkir” ile üçüncü mısradaki “kir” sözcüklerinde –kir uyak oluşturur.
c)Çapraz uyak : Bir dörtlüğün birinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında, ikinci ve dördüncü dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür.
kafiye düzeni
Bir damlaya muhtaç güller a
Yağmurunu geç indirme b
Konsun dalına bülbüller a
Kargaları geçindirme. (Dermanî) b
Burada birinci mısradaki"güller" ve üçüncü mısradaki "bülbüller" sözcüklerindeki –ül uyak oluşturur. –ler ise rediftir. İkinci mısradaki “indirme” ve dördüncü mısradaki “geçindirme” sözcüklerindeki in- uyak oluşturur. –dirme ise rediftir.
3-Uyakların dizelerdeki bulunma yerlerine göre
a)İç uyak :Dizelerin ortasında bulunan uyaktır.
Olmaz buna hiç razı yanağından öpüversem
Olmaz bir itirazı gönül kendinden geçince (Dermanî)
Burada "razı" ve "itirazı" sözcüklerinde iç uyak görülmektedir.
b)Baş uyak : Dizelerin başında bulunan uyaktır.
Kafiye düzeni
Yar ile vuslat çeken a
Özler her günü özler b
Yalan değil sevdiğim c
Gözler gününü gözler (Dermanî) b
İkinci dizedeki "özler" ile dördüncü dizedeki "gözler" sözcükleri baş uyak oluştururlar.
c)Tunç uyak : Bir dizenin son sözcüğünün, bir diğer dizenin son sözcüğünde geçmesine dayanan uyak türüdür.
Gün aşırdı aşıklar dağları aşıramadı
Sevgi koydular kalbe bardağı taşıramadı (Dermanî)
Burada “aş” ve “taş” sözcükleri tunç uyak oluşturur. Geri kalan sözcükler rediftir.
d) Cinaslı uyak : Ses bakımından aynı ama anlamca farklı sözcüklerden ya da söz öbeklerinden oluşan uyak türüdür.
Kafiye düzeni
Al abdesti dön kıbleye a
Yakar Allah deyu deyu b
Kalbine bir ateş düşer c
Yakar Allah deyu deyu (Dermanî) b
Burada “yakar” sözcükleri cinaslı uyak oluşturur. İkinci mısradaki “yakar” dua et anlamında kullanılırken, dördüncü mısradaki “yakar” sözcüğü yakıcı olarak kulllanılmıştır.
Konumuzu bir şiirle noktalayalım.
UZAKTAN EL EDERSİN
Uzaktan el edersin
Gönlümü göl edersin
Yakından bir dokunsan
Ömrümü gül edersin.
Bu coşku yaşadıkça
Yüreğim taşıdıkça
Elimi okşadıkça
Ömrümü gül edersin.
Bir hayal kurduğumda
Seninle olduğumda
Bu sevgi dünyasında
Ömrümü gül edersin.
Yorum Yazın